Nema tačnih podataka kada su naši preci počeli da stupaju u kaluđerski red ali se zna da bez njih ne bismo imali ovoliko kulturno, istorijsko i arhitektonsko nasleđe.
Srbi u prednemanjićkom periodu „koristili“ su grčke manastire, a zatim su počeli da prave manastire po Primorju i po drugim srpskim i vizantijskim arhontijama.
Manastiri nestali sa lica zemlje
Najveći broj tih drevnih manastira je nestao sa lica zemlje poput hrama koji je sazidala „supruga zetskog kneza Vojislava u Dubrovniku i u njemu kao kaluđerica preminula“, kako je pisao Pop Dukljanin, neki su u ruševinama poput manastira Sv. Sergija i Vakha na reci Bojani (danas u Albaniji) gde je sahranjeno čak četiri vladara iz kraljevske loze Vojislavljevića, Mihajlo, njegov sin Bodin, kraljevi Vladimir i Dobrosav, po zapisu Popa Dukljanina u Ljetopisu, ili crkva Svetog Đorđa u Zvečanu, srednjovekovnom gradu u blizini Kosovske Mitrovice, koju je podigao srpski veliki župan Vukan krajem XI. Veka, kako se navodi u delu vizantijske princeze Ane Komnin. Veoma mali broj crkava i danas postoje.
Manastiri su imali izuzetnu ulogu u tadašnjem društvu, naravno, najpre religioznu ulogu, ali i kulturnu, ekonomsku i političku.
Kaluđerstvo kao samostalna organizacija, preuzeto iz Vizantije, postalo je u startu prava institutcija koja se poštovala i zbog toga što je postalo utočište od despotizma. U tadašnjim vremenima bezbednost je bio pojam o kome je svako sanjao. Niko nije bio siguran u životu – od govedara do cara. Sa carskog prestola, kako je zabeležio Pantelija Srećković, naš akademik i istoričar, vodila su samo dva puta, na gubilište ili u manastir.
Ugoditi Bogu i ljudima
Graditi manastir značilo je ugoditi Bogu i napraviti mesto za crne dane ovoga sveta i za blažene dane onoga sveta. Ktitori su zidali manastire da bi u njima bili sahranjeni, a seljaci su gradili ortački crkve.
Svaki manastir je imao stranoprimnice – kuće za iznurene starce i bolnice za sve.
U vreme arhontija manastiri su se delili na manastire privatnih lica „opštinske“, na eparhijalne, stavropigije i carske manastire. Ovi poslednji su najbolje prolazili jer nisu podlegali pod vlast episkopa, mitropolita niti patrijarha, niti su plaćali poreze ( dacije) i nisu imali obavezu da daju vladaru vojnike.
Iguman na izvlačenje
Iz starih zapisa saznajemo da se iguman birao na simpatičan način. „Zapišu se dva imena i stave na svetu trpezu a posle službe nevino detence uzima jednu cedulju, pa čije ime na njoj piše, njega su priznavali za igumana“.
Sveštenstvo je kao institucija jačalo, pa je učestvovalo na državnim zborovima u zakonodavstvu. Visoki sveštenici su sedeli na skamijama odmah do cara, a niže njega vlastela, a još niže vlatelčići – niža vlastela.
Najvažniju ulogu u očuvanju kulturnog i istorijskog nasleđa odigrale su crkve i sveštenstvo. U našim manastirima rodila se prosveta, srpska knjiga, srpska nauka, medicina…
Sveštenik je bio srpski učitelj i doktor, telesnih i duševnih muka. Njima je bilo u dužnosti da svakome daju ime, da blagoslove njegov rad, brak, da ga upoznaju sa božjom premudrošću. Ali i sa prošlošću, sa postankom i sa njegovim praocima.
Dijana Dimitrovska, BMC 2025.
