Sagradili su ga otac i sin, ali s pravom nosi naziv Markov manastir, poznat u srpskom duhovnom prostoru kao jedan od najlepših umetničkih iskaza u crkvenoj umetnosti.
Crkva posvećena kralju Vukašinu
Crkvu sv. Dimitrija u selu Markova Sušica, južno od Skoplja, počeo je da gradi 1345. godine, u to vreme vlastelin na dvoru cara Dušana, Vukašin Mrnjavčević, koji će kasnije postati kralj i ući u savladarstvo sa poslednjim Nemanjićem, srpskim carem Urošem V. Završćiće ga i oslikati do 1372. godine njegov sin kralj Marko Mrnjavčević, poznat u narodnoj poeziji kao Kraljević Marko, najomiljenija ličnost u Srba, koji kroz epsku poeziju živi i dan-danas. Živopisanje je započeto 1370/71, a završeno oko 1372. godine.
Crkva je posvećena svetom Dimitriju i, kako navodi profesorka Jasmina S. Ćirić, nije slučajno jer je kršteno ime kralja Vukašina bilo upravo Dimitrije.
Likovi oca i sina zrače sa ktitorske kompozicije u Markovom manastiru. Kralj Vukašin i kralj Marko su na freskama potpuno ravnopravni vladari. Obučeni su u istovetne purpurne sakose, ukrašene biserom i dragim kamenjem. Marko drži u rukama darovnu povelju izdatu ovoj porodičnoj zadužbini.
Freska kralja Vukašina je izbledela, zapravo od nje su ostali samo delovi, ali i dalje zrači lepotom. Kao prvorođeni sin, kralj Marko je naslikan na južnoj fasadi crkve, kraj ulaza i na crvenoj svečanoj pozadini desno od oca, u punom kraljevskom ornatu. U ruci drži svitak na kome su imenovani darodavci . Na kraju svitka piše da onaj koji otuđi crkvu neka bude proklet. To je, navodi profesorka Jasmina S.Ćirić, tipičan srendjovekovni iskaz koji govori o tome da je jedna zadužbina zidana za večnost.
Učenost i zidno slikarstvo
O veličanstvenom životopisu u crkvi sv. Dimitrija kod Skoplja, akademik prof. dr Svetozar Radojčić je pisao da razmišljanja o zemljskoj i nebeskoj vlasti, o božanskoj liturgiji, o nebeskom carstvu i njegovoj hijerarhiji, prožimaju sve zone fresaka od poda do kupole, a liturgijske pesme pune psalama, kao i učeni komentari crkvenih pisaca i tekstovi beseda prepoznati su na slikama.
„Nigde“ , zapisao je profesor Radojčić,“ nije do te mere bogoslovska učenost uticala na zidno slikarstvo kao u Markovom manastiru u Sušici“.
Simbolici poređenja konačnog i beskonačnog, težili su i ktitor i slikari i ona je prisutna u svim ciklusima.
Istoričari umetnosti posebno ističu anđele naslikane smelo na kapitelima stubova koji nose kupolu, koji izgledaju kao da podižu crkveni krov da bi se spojili zemlja i nebo, izvijenih tela i zabačenih glava, uzdižu se ti anđeli u letu, ostavljajući u mraku vezane majmune, personifikacije demona.
Markov manastir u milosti
„Majstori u Markovom manastiru uneli su u slike osećajnost i verski zanos više nego što je ikada ranije viđeno u srpskoj umetnosti“, zamisao je profesor Radojčić.
Lepota zrači sa svih strana u zadužbini koju je kralj Vukašin podigao još za vreme Dušanovog carstva, kako nas obaveštava natpis s južnog zida u naosu gde još piše: „Verni kralj Vukašin i kraljica Jelena sa njihovom voljenom decom kraljevićima Markom, Andrijašom, Ivanišom i Dmitrom“. U zadužbini je životopis slave vredan, jedan od najlepših u istoriji srpskog starog slikartstva, a spolja neverovatan sklad i harmonija kamena i opeke po kome će kasnije biti poznat moravski stil.
Markov manastir je kroz vekove čuvala neka nevidljiva sila. Retko je kada ostajao pust i nije pustošen, zbog čega su freske neverovatne lepote ostale do danas. Imao je monahe i u tursko vreme, kada je tu razvijena prepisivačka škola i najznačajniji duhovni centar pravoslavlja u našem regionu.
Danas je to ženski manastir. O zadužbini kralja Vukašina i kralja Marka brine se igumanija Ilijana, koja s ljubavlju ističe brojne relikvije: deo svetog krsta, parče marame i pojasa svete Bogorodice, čestice 33 najznačajnija sveca u hrišćanstvu. Najveći deo su bile donacija, a najviše je darovala Ruska pravoslavna crkva, što je, kako kaže igumanija Ilijana, pravo čudo.
Dijana Dimitrovska, Slovo, jun 2024.
