Obavijen nekom izmaglicom čak i za vedrih dana manastir Zagrađe, sa Soko Gradom u zaleđu, sa visine gleda u dolinu gde se prepliću duše reka od kojih ceo taj planinski kraj buja i izrasta u neverovatnu lepotu.
Sa pogledom na lepotu
Sa vrha, vide se dve male reke, Komarnica i Sinjac, koje teku bezbrižno dok se ne sastanu u jedan prekrasni plavi tok reke Pive koja dalje huči 33 kilometra kroz kraj koji će poneti naziv kao i ona – Piva. A onda se ta plava Piva susretne sa zelenookom Tarom, pa dva toka izmešaju svoje nebeske boje i dušu u smaragdnu reku Drinu.
U tim strmim i sigurnim brdima, sa pogledom na lepotu gradila je srpska srednjovekovna vlastelinska porodica Kosača svoje zadužbine. Sinovi osnivača dinastije Vuka Kosače, Vlatko i Hran, bili su istaknuti vlastelini u vreme vladavine bosanskog kralja Tvrtka koji je bio neposredni potomak Nemanjića ( njegova rođena baba Jelisaveta, žena Stevana I Kotromanića bila je ćerka kralja Dragutina što mu je davalo najviše prava na presto).
Vojvoda Vlatko Vuković vodiće odred koji je pritekao u pomoć knezu Lazaru na Kosovu polju 1389. i on će će nakon bitke, u kojoj je potisnuo Bajazitovog sina, krenuti kući uveren da su Srbi izvojevali pobedu.
Vojvodstvo Svetog Save
Sandalj Hranić Kosača, koji je imao dvore na Ključu kod Cernice i bio oženjen ćerkom kneza Lazara Hrebeljanovića, Jelenom Balšić, sagradiće Soko grad u kome je uživao u lepoti krajolika, a malo niže u Šćepan Polju i crkvu koja je posvećena Svetom Stefanu, u kojoj će potražiti večiti mir.
A crkvu u Zagrađu, posvećenu Jovanu Krstitelju, sagradiće njegov sinovac Stefan Vukčić Kosača koji će 1448. godine uzeti titulu hercega i ustanoviti Vojvodstvo Svetog Save koje će trajati do 1482. godine, kada će pasti pod tursku vlast. Od počasnog naziva hercega nastaće naziv hercegovina što bi u prevodu značilo vojvodstvo.
Stefan je bio ktitor mnogih manastira pa je čak i darivao čuveni sinajski manastir sv. Katarine u Egiptu o čemu postoji istorijski zapis.
Izuzetena u svom arhitektonskom stilu, kao mešavina raške, vizantijske, romaničke arhitekture, crkva u Zagrađu je predstavljala najlepši spomenik vladarske familije Kosača.
Ali, posle pada Hercegovine pod Turke, sredinom 15. veka, Zagrađe je zapustelo, crkva je propadala, sve je sa nje bilo odneto i iskorišćeno za gradnju džamije u Foči.
Mitropolit pokrenuo monah završio
Narednih petsto godina, crkva u Zagrađu će biti na izdisaju. Ali nije u potpunosti nestala sa lica zemlje. Njeni temelji koji nisu bili urušeni kao da su strpljivo čekali 1997. godinu kada će započeti obnova.
Kada je od meštana ovog kraja mitropolit Amfilohije saznao za hram, pokrenuo je njegovu obnovu. Prvo su stigli monasi, zatim je sagrađen put koga nije bilo, pomogla je opština Plužine i mnogo dobrih ljudi, i hram je polako počeo da se izdiže iz svoje duboke istorije. Sagrađen je i konak i gostoprimnica, i pomoćne prostorije, i česme i staze.
Život posvećen manastiru
Među monasima koji su prvi stigli u Zagrađe ispod Soko Grada bio je i monah Lazar, danas arhimandrit, koji će svoj život posvetiti ovom manastiru. On će sa punim srcem putnicima namernicima kazivati i kako je crkva obnavljana, živopisana i osveštana da bi, konačno, bila predata srpskom rodu iz čije tradicije je bila otrgnuta.
A narod Pive večno zahvalan crkvi što je hram otrgla od propasti i istorijske tame, neće propuštati liturgije i važne datume. Dolaziće sa svih strana. Područje Pive na tromeđi Crne Gore, BiH i Srbije, menjalo je granice. Do Berlinskog kongresa pripadalo je Hercegovini a od tada Crnoj Gori.
Ali to u ovom kraju nije važno. Granice nikada nisu mogle ništa narodu i rekama koje su ih spajale.
Dijana Dimitrovska,Slovo , januar 2023.
Ovaj trekst je deo serijala Manastiri, luče neugasle
