Pored reke grad, iznad grada brdo i na brdu kula.
Reka je Dunav, Zemun je grad, brdo je Gardoš, a kula? Kula ima više imena. Izvorno ime je Milenijumska kula, za Zemunce je Kula Sibinjanin Janka, a oni nezainteresovani da kopaju po istoriji jednostavno je zovu Gardoš kula.
U svakom slučaju – upečatljiva je i s razlogom simbol Zemuna.
Milenijumski simbol na rubu carstva
Sagradili su je Mađari želeći da obeleže hiljadu godina (milenijum) otkako su u Evropi formirali svoju državu. Bila je to najpre kneževina (896–1001), a zatim i kraljevstvo (1001–1918) koje je bilo na vrhuncu moći u 14. i 15. veku, kada je zauzimalo polovinu jugoistočne Evrope. U sastav su ulazile današnja Mađarska, Slovačka, delovi Hrvatske, Austrije, Rumunije i povremeno Beograd, koji je u to vreme bio ključna pogranična tvrđava.
Sagradili su tokom 1896. godine na rubovima carstva četiri spomenika i jedan u sredini. Kule na istoku, zapadu, severu i jugu i monumentalni spomenik na Trgu heroja u Budimpešti. Vreme, međutim, nije sačuvalo sve. Danas postoje samo dva simbola nekadašnjeg ugarskog kraljevstva: spomenik u Budimpešti i kula na Gardošu, sa čijeg je vrha ponosno širio krila turul – mađarska mitska ptica slična sokolu. Zapisano je da je turul imao raspon krila od čak četiri metra!
Poslednji dani Sibinjanin Janka
Na ovom istorijskom brdu, gde danas ponosno stoji kula, svoje poslednje dane proveo je veliki mađarski junak Janoš Hunjadi. Srbi su ga nazivali Sibinjanin Janko. On je bio na čelu hrišćanske vojske u čuvenoj odbrani Beograda 1456. godine, kada su se u njegovim redovima Srbi i Mađari zajedno borili protiv Turaka. Iako je izvojevao veliku pobedu i odbranio grad, Janko je svega tri nedelje nakon trijumfa preminuo ovde, u starom zemunskom utvrđenju, pokošen epidemijom kuge.
Čuva kula uspomenu na junaka Sibinjanin Janka, a utvrđenje krije tajne i priče koje ponovo treba otkrivati.
Pre Sibinjanin Janka, u 14. veku, bilo je tu utvrđenje sa isturenim kulama na ćoškovima, a u sredini donžon kula kao poslednja linija odbrane. Gospodar utvrđenja je gospodario ravnicom koja se videla kao na dlanu.
Krstaši i lekcija iz zemunskog gostoprimstva
Prvi put se zemunska tvrđava pominje u izvorima u 9. veku, a krajem 11. veka, kada su krstaši „prašili“ do Svete zemlje sa namerom da tamo brane hrišćanstvo – jedna grupa je stigla i u Zemun.
Hroničar Albert Ahenski beleži da je većina krstaša čamcima prešla u tada vizantijski Beograd. Tog proleća 1096. godine u Zemunu je ostala manja grupa koja je pljačkala i razmetala se po gradu. Kakvi su bili tadašnji Zemunci najbolje svedoči ovaj događaj: oni su se organizovali, uhvatili razbojnike, pretukli ih, zatim ih skinuli do gole kože i tako poslali čamcima preko reke u Beograd.
Srednjovekovna tvrđava u Zemunu rekonstruisana je sredstvima Srbije i grada Beograda (34 miliona dinara) 2019. godine.
Dva grada sa svoje dve tvrđave, kao dve sestre, jedna veća, druga manja, gledaju zadovoljno jedna na drugu. Beograd i Zemun neraskidivo su povezani brojnim sponama.
Tajni tuneli ispod Dunava
Arheolozi kažu da su građene od istog kamena. Tokom vekova burne istorije, ove dve tvrđave su se međusobno gradile i razgrađivale. Kamen je neretko prevožen sa jedne na drugu stranu reke da bi se obnavljali bedemi. Život je tu ključao i u vreme Rimljana, i Kelta, i za vreme Vinčanske i Starčevske kulture.
Nema sumnje da su na tako divnom i strateški važnom mestu, gde se spajaju dve moćne reke, oduvek živeli neki Zemunci i neki Beograđani koji su voleli svoj grad.
Zemun i Beograd povezani su i u mitu koji kaže da su dva grada spojena tajnim tunelima. Ispod reke, duboko, duboko u samo sedište zemlje vodi jedan tunel. On vodi od Gardoške kule, dole se širi kao u paukovoj mreži, a jedan kraj izlazi na Kalemegdan – govoriće u zanosu Zemunci. Nama ostaje da pogledom pratimo taj nevidljivi tunel ispod sjedinjenih voda Save i Dunava i zamišljamo kako izlazimo na drugu, sunčanu stranu.
Dijana Dimitrovska
Vidi joŠ: O smrti druga i nestanku mačke
