Magična tvrđava od kamena na obali Tise zbunjuje. Jednom se pojavi, drugi put nestane. Ovu magiju s Bečejskom tvrđavom, zapravo, izvodi Tisa. Reka u svom ćudljivom ritmu potpuno preplavi ostatke drevne tvrđave iz 14. veka, zbunjujući posetioce, a onda, opet, povuče svoju vodu i delovi tvrđave izrone.
Reka uzima tvrđavu
Iz godine u godinu, iz veka u vek, tvrđava je uranjala i izranjala i svaki put je gubila deo sebe. Mutna voda uzimala je ciglu po ciglu. Tako je nestao ceo njen viši deo koji je bio sagrađen upravo od cigle. Uzimala je voda zatim kamen po kamen i za velikih vodostaja ono što se danas od kamena može videti – jesu temelji.
Među ciglama koje Tisa uzimala bilo je i antičkih, drevnih i vreme druge izgradnje tvrđave. Jer pre nego što će tvrđava biti izgrađena, tu su Rimljani imali ustaljenu „stanicu“ za prelaz preko Tise legionara koji su išli u borbu protiv Varvara, ali i za trgovinu. Drevne rimske cigle korišćene su za izgradnju novog srednjovekovnog utvrđenja.
I kada izrone ti temelji kao da žale za minulim vremenima kada je tvrđava vedrila i oblačila na Tisi. Ni ptica nije mogla da proleti preko reke a da se sa tvrđave ne vidi. Zato je i izgrađena,između 1300. i 1320. godine, da bi upravo kontrolisala plovidbu rekom i da bi za Austrougarsku monarhiju uzimana carina za prevoz robe iz Banata u ostale delove monarhije. Građena je vojnički, bez ikakvih ukrasnih detalja. Njena lepota bila je u jednostavnosti arhitektonske forme, dominirala je cigla, ponegde kamen, kao na gradskoj kuli.
Grad na vodi
Bio je to srednjovekovni grad na vodi, zapravo na ostrvu, kako kažu geografi.
Tvrđavu je štitio rov širok tridesetak metara i dubok tri. Gde je kanal tu je i most, i to pokretni, preko koga se ulazilo u prednji grad. Uz gradsku kapiju bila je glavna kula, iza koje se nalazio stan komandanta tvrđave. Grad je, bez prednjeg utvrđenja, imao gotovo 2.250 kvadrata. Sama tvrđava je imala bedeme i kule dužine 280 metara, a prečnik je bio oko pedesetak metara.
Drevno mesto Bečej i njegova tvrđava pominju se u nedavno otkrivenoj (u budimpeštanskoj arhivi) povelji iz 1091. godine, gde se pominje da je varvarsko pleme Kumani potučeno kod mesta Bečej. Takođe, Bečejska tvrđava je tema darovnice ugarskog kralja Bele, kojom on 1238. godine vitezovima poklanja ovo utvrđenje.
Menjala je tvrđava gospodare i početkom 15. veka,konačno dolazi u srpske ruke, pošto je ugarski kralj dao u posed Stefanu Lazareviću Bečej. Posle njegove smrti, njegov naslednik Đurađ Branković, dobija Bečej i tada srpski narod počinje intenzivnije da se tu naseljuje.
Divan grad, četvorouglast
Jedno kratko vreme, tvrđavu je držao i Sibinjanin Janko, tokom 1450. godine.
Turskim osvajanjem stradaće drevna tvrđava, ali i prekrasna ranohrišćanska crkva Arača u neposrednoj blizini. Mehmed paša Sokolović, osvojio je tvrđavu 19. septembra 1551. godine, a Araču, crkvu neverovatne lepote opljačkao i spalio.
Turski putopisac Evlija Čelebija, koji je sredinom 17. veka obilazio naše krajeve, zapisao je o Bečeju:
“Grad na Tisi, divan, četvorouglast. Kod pristaništa nalazila se gostionica i 50 dućana. Kupatilo, medresa i 100 kuća, stanovništvo je vrlo gostoljubivo“.
Odlukom Karlovačkog mira, kojim je povučena nova granica između Austrije i Turske, međutim, presuda za brojne austrijske tvrđave bila je rušenje.
Smrtnu kaznu dobila je i Bečejska tvrđava. Egzekucija je otpočela u martu 1701. godine. Rušenjem rukovodi komandant Segedina Johan Fridrih de Globic. Inženjer Johan Kristijan de Koletz pre toga crta detaljno tvrđavu, ostavljajući u bečkom arhivu za sva vremena njen izgled. Tako je imamo bar na papiru.
Dijana Dimitrovska, BCM, april 2026.
